capital-l
lower-h

Schrappen en schaven

de literaire canon in het archief

De komende weken belichten we telkens een titel uit de nieuwe literaire canon waarvan het handschrift of typoscript aanwezig is in de collectie van het Letterenhuis. Bovendien geven we een inkijkje in wat het Letterenhuis nog meer te bieden heeft aan archiefmateriaal van auteurs uit de canon.

De dynamische literaire canon 

Op 26 juni 2020 stelde de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde (KANTL), met steun van Literatuur Vlaanderen, de vernieuwde dynamische literaire canon voor. De literaire canon laat zien welke boeken er in Vlaanderen door de canoncommissie als essentiële werken uit de Nederlandstalige literatuur worden beschouwd. Deze ‘vernieuwde’ canon geeft een update van de versie uit 2015: de lijst wordt om de vijf jaar herbekeken. Vandaar dat de KANTL spreekt van een ‘dynamische’ canon. Er is immers ruimte voor discussie over de gekozen titels.  

De keuze weerspiegelt hoe de maatschappelijke houding – of die van de commissie – verandert ten opzichte van bepaalde teksten en auteurs, of de literatuur in het algemeen. De lijst telt 50+1 titels. Het laatste plekje is de ‘blinde vlek’, een boek dat onderschat wordt of onbekend is en door het publiek ingevuld mag worden. 

De literaire canon in het Letterenhuis?

De literaire canon kan een leidraad zijn voor lezers, leerkrachten, leesclubs, bibliothecarissen, uitgevers, cultuurministers, televisiemakers en vele anderen. Meerdere titels uit de canon zijn vertegenwoordigd in de collectie van het Letterenhuis in de vorm van manuscripten in verschillende fases van voltooiing, zoals eerste versies, geredigeerde handschriften of typoscripten en drukproeven. In veel gevallen bewaart het Letterenhuis een heel archief van de schrijvers van canonteksten, met handschriften van andere werken, briefwisseling en persoonlijke documenten die zicht geven op de tijd waarin de auteurs werkzaam waren, de creatieve processen en de literaire of artistieke netwerken. De canonteksten zijn op die manier herkenbare toegangen tot de enorme collectie van het Letterenhuis. Het archief zit immers vol met grote en kleine verhalen uit de literatuurgeschiedenis. 

Cruciale archiefstukken 

Onlangs verwierf het Letterenhuis cruciale archiefstukken (zoals de manuscripten) van werken uit de literaire canon via de collectie Baestaens, bijvoorbeeld van Pallieter van Felix Timmermans en de Nagelaten gedichten van Paul van Ostaijen. Daarnaast verrijkte de aanwinst de collectie met handschriften en typoscripten van ándere belangrijke werken van ‘canonauteurs’, onder meer van Hugo Claus, Guido Gezelle, Hendrik Conscience en Karel van de Woestijne. Deze archiefstukken vormen een mooie aanvulling op het rijke archiefmateriaal dat het Letterenhuis al van deze auteurs bewaarde. 

Literaire reeks 'Schrappen en schaven'

Benieuwd naar de originele handschriften van bijvoorbeeld Pallieter van Felix Timmermans, De Leeuw van Vlaenderen van Hendrik Conscience, Het dwaallicht van Willem Elsschot of De Oostakkerse gedichten van Hugo Claus?  En ook nieuwsgierig naar wat het Letterenhuis nog meer te bieden heeft aan archiefstukken van onder anderen Karel van de Woestijne, Stijn Streuvels, Louis Paul Boon, Maurice Gilliams en Ivo Michiels? Je leest het de komende weken hier.

Meer lezen?
literairecanon.be

Felix Timmermans: 'Pallieter' (1916)
Een van de nieuwe werken in de literaire canon van 2020 is 'Pallieter' van Felix Timmermans (1886-1947). 'Pallieter' gaat over een jongeman uit het Neteland bij Lier die een idyllisch leven leidt in de natuur.
Hendrik Conscience: 'De Leeuw van Vlaenderen' (1838)
'De Leeuw van Vlaenderen' van Hendrik Conscience (1812-1883) behoort tot de belangrijkste werken uit de Vlaamse literatuurgeschiedenis. De manuscripten van deze tekst zijn een hoogtepunt in de collectie van het Letterenhuis.
Karel van de Woestijne: 'het Vader-huis' (1903)
Vele handschriften komen via een omweg terecht in het Letterenhuis en hebben vaak al een lange geschiedenis voor ze deel uitmaken van het archief. Dat is ook het geval met de handschriften van 'Het vader-huis', de melancholische, klankrijke dichtbundel van Karel van de Woestijne (1978-1929) uit 1903.
Stijn Streuvels - 'Het leven en de dood in den ast' (1926)
Het archief van Stijn Streuvels is een van de grootste schrijversarchieven in het Letterenhuis. De novelle 'Het leven en de dood in den ast', dat in de literaire canon werd opgenomen, behoort daar ook toe.
Paul van Ostaijen - 'Nagelaten gedichten' (1928)
Een deel van de 'Nagelaten gedichten' van Paul van Ostaijen (1896-1928) bevond zich al een tijdje in de collectie van het Letterenhuis. Het zijn tientallen handschriften, vaak losse blaadjes beschreven in zwarte of paarse inkt.
Maurice Gilliams: 'Elias of het gevecht met de nachtegalen' (1936)
In 2013 werd in het Letterenhuistijdschrift Zuurvrij (nr. 25) een ‘schitterende aanwinst’ aangekondigd door onderzoekster Liesbeth van Melle: ‘het verloren gewaande handschrift van Maurice Gilliams’ 'Elias'’. De aanwinst was inderdaad bijzonder.
Willem Elsschot: 'Het Dwaallicht' (1946)
Fans van Willem Elsschot (1882-1960) kunnen hun hart ophalen in het Letterenhuis. Van de in de literaire canon opgenomen novelle 'Het Dwaallicht' (1946) – waarin Frans Laarmans met drie Afghaanse matrozen op zoek gaat naar de mysterieuze Maria van Dam – zijn er verschillende versies in handschrift en typoscript te vinden.
Louis Paul Boon: 'De Kapellekensbaan' (1953) en 'Zomer te Ter-Muren' (1956)
Louis Paul Boon (1912-1979) schonk een gedeelte van 'De Kapellekensbaan' in handschrift zelf aan het Letterenhuis, in 1951. Ook van 'Zomer te Ter-Muren' droeg Boon in 1951 een stuk in handschrift over aan het Letterenhuis, al moest deze roman op dat moment nog verschijnen.
Hugo Claus: 'De Oostakkerse gedichten' (1955) en 'Het verdriet van België' (1983)
In 'De Oostakkerse gedichten' (1955) toonde Hugo Claus (1929-2008) zich duidelijk een literair vernieuwer en 'Het verdriet van België' (1983) wordt als zijn magnum opus beschouwd. Deze twee werken van Claus, die in de literaire canon werden opgenomen, zijn goed vertegenwoordigd in het Letterenhuis.
Ivo Michiels: 'Het boek Alfa' (1963)
'Het boek Alfa', het cultboek van Ivo Michiels (1923-2012) is in diverse vormen aanwezig in de collectie van het Letterenhuis. Michiels’ roman, gekenmerkt door de experimentele vorm, volgt de gedachtegang van een schildwacht. In het archief van Ivo Michiels dat in het Letterenhuis wordt bewaard, zitten eerste aantekeningen en schema’s voor de constructie van de roman.
Ook interessant
10x100
Schrijvers van nu over schrijvers van 1920
Tien hedendaagse auteurs schetsen een beeld van 10 schrijvers. Schrijvers die 100 jaar geleden werden geboren.10 x 100 is een reeks longreads over bekende of (onterecht) vergeten schrijvers uit de Letterenhuiscollectie.
Een stadswandeling in de Antwerp Museum App
In de ATV-reeks 'Vers geplakt' ging stadsdichter Maud Vanhauwaert op zoek naar sporen van tien overleden dichters in Antwerpen. Loop in de voetsporen van Maud door de stad en kom langs plekken in de stad die belangrijk waren voor deze tien dichters.
In 2019 spraken we elke laatste donderdag van de maand in onze literaire talkshow Stukken van Schrijvers met vier bijzondere gasten over schrijven, lezen, vertalen, acteren én bewaren. Je kunt de talkshows hier opnieuw beluisteren. Heel veel plezier!

Meld je aan voor onze nieuwsbrief